Prijs­stij­gin­gen en lopen­de con­trac­ten: wat kan (niet)?

De afgelopen jaren werden we reeds geconfronteerd met grote schommelingen in kosten en prijzen door uitzonderlijke omstandigheden, zoals de COVID‑19-pandemie en de daaropvolgende energiecrisis die nog werd versterkt door de oorlog in Oekraïne. De oorlog in Iran en de onzekerheid rond de scheepvaart in de Straat van Hormuz jagen de energieprijzen opnieuw de hoogte in. Dit laat zich rechtstreeks voelen in de economische realiteit van je onderneming en roept vragen op: kan je contractueel overeengekomen prijzen nog aanpassen? Of omgekeerd: kan je erop vertrouwen dat de prijs vast blijft? In deze nieuwsbrief lichten we het juridisch kader daarrond toe.

Pacta sunt servanda

Het Belgische contractenrecht vertrekt van het fundamentele principe dat contracten de partijen binden als wet (“pacta sunt servanda”). Dit houdt in dat een contractueel vastgelegde prijs in principe onveranderlijk is, ook wanneer de uitvoering van het contract nadien duurder wordt door stijgende energieprijzen, materiaalprijzen of loonkosten. In de praktijk blijven dergelijke kostenstijgingen doorgaans ten laste van de partij die de contractuele prestaties moet leveren. Van dit uitgangspunt kan slechts worden afgeweken (1) wanneer je contract uitdrukkelijk voorziet in een mechanisme om de prijs aan te passen, of (2) in wettelijk bepaalde uitzonderlijke omstandigheden.

Prijsherzieningsbedingen

Een prijsherzieningsbeding laat toe de contractuele prijs tijdens de uitvoering van je contract aan te passen op basis van vooraf bepaalde criteria. Het is daarbij essentieel dat het beding duidelijk wordt geformuleerd en vastlegt:

• op welke parameters de prijsaanpassing steunt;
• hoe de aanpassing wordt berekend;
• wanneer of hoe vaak een herziening kan plaatsvinden;
• of de herziening automatisch werkt, dan wel enkel mits verzoek daartoe en eventueel mits voorlegging van bepaalde bewijsstukken.

Een zorgvuldig uitgewerkt prijsherzieningsbeding draagt bij tot rechtszekerheid en kan discussies tijdens de uitvoering van het contract beperken.

Let wel: het opstellen van een dergelijk beding vergt maatwerk. Daarbij dien je rekening te houden met toepasselijke regelgeving, die kan variëren naargelang de concrete context. Hieronder zetten we enkele belangrijke aandachtspunten op een rij.

Wet betreffende de economische herstelmaatregelen

De wet van 30 maart 1976 betreffende de economische herstelmaatregelen legt belangrijke grenzen op aan de herziening van commerciële en industriële prijzen in België. Concreet gelden de volgende basisregels:

• Het is niet toegelaten om prijzen automatisch te koppelen aan algemene indexen van de levensduurte, zoals de consumptieprijsindex of de gezondheidsindex.
• Een prijsherziening mag enkel steunen op objectieve parameters die reële kosten vertegenwoordigen, zoals bv. lonen, grondstoffen, energie of transport.
• Proportionaliteit: elke parameter mag bovendien slechts worden toegepast op dat deel van de prijs dat (grosso modo) daadwerkelijk met de betrokken kost overeenkomt.
• Maximaal 80% van de contractuele prijs mag worden herzien. Minstens 20% van de prijs moet dus vast blijven.
• De prijsherziening moet wederkerig zijn: ze moet zowel tot een stijging als tot een daling van de prijs kunnen leiden. Het is bijgevolg niet mogelijk om de prijsherziening enkel in jouw voordeel te laten werken.

Een inbreuk hierop resulteert in de nietigheid van het prijsherzieningsbeding.

Deze wettelijke beperkingen zijn niet in alle gevallen van toepassing. Zo vallen bepaalde contracten of diensten buiten het toepassingsgebied van deze regeling, bijvoorbeeld in het kader van vrije beroepen of overheidsopdrachten. Daarnaast kunnen in specifieke sectoren afwijkende regels gelden.

Ook bij contracten met een internationaal (buitenlands) element is voorzichtigheid geboden: in principe is de regeling daarop niet van toepassing, tenzij het gaat om prestaties die in België worden uitgevoerd door in België gevestigde partijen. Daarnaast belet niets partijen om in onderling overleg vrijwillig tot nieuwe prijsafspraken te komen, dus buiten de toepassing van vooraf overeengekomen herzieningsbedingen.

B2B-wet

Naast de wet van 30 maart 1976 moet je ook rekening houden met de zogenaamde B2B‑wet van 4 april 2019. Deze is van toepassing op contracten tussen ondernemingen die sinds 1 december 2020 werden gesloten, verlengd of gewijzigd. De wet beperkt de contractvrijheid door bepaalde bedingen als onrechtmatig te kwalificeren (“zwarte lijst”) of minstens te vermoeden dat ze onrechtmatig zijn behoudens specifiek tegenbewijs (“grijze lijst”).

Zo wordt een beding dat een onderneming het recht geeft om zonder geldige reden de overeengekomen prijs eenzijdig aan te passen, vermoed onrechtmatig te zijn. Het gevolg daarvan is de nietigheid van het beding, tenzij je er toch nog in slaagt om aan te tonen dat dit beding in de gegeven omstandigheden niet manifest onevenwichtig is. Het is daarom van belang de prijswijziging te steunen op objectieve en verifieerbare factoren, die bij voorkeur reeds in het contract worden genoemd. Bovendien moet je een dergelijk beding duidelijk en begrijpelijk formuleren, zodat de contractspartijen vooraf voldoende inzicht hebben in de mogelijke impact ervan. Anders dreigt alsnog de nietigheid ervan.

Overige bijzondere wetgeving

Tot slot kan ook bijzondere wetgeving in bepaalde sectoren een afwijkend kader opleggen. Zo voorziet de overheidsopdrachtenreglementering in een eigen en strikt gereguleerd systeem voor prijsherzieningen, waarbij opdrachten in principe forfaitair worden gegund en prijsaanpassingen enkel onder specifieke voorwaarden mogelijk zijn. Wanneer een prijsherzieningsmechanisme geldt, moet dit bovendien verplicht worden doorgetrokken in de verhouding met onderaannemers.

Overmacht en imprevisieleer als wettelijke vangnetten

Wanneer je contract geen specifieke bepalingen bevat om met gewijzigde omstandigheden om te gaan, kan je in bepaalde gevallen terugvallen op de wettelijke regels inzake overmacht en imprevisie. Weet echter dat de vraag of er in een concrete situatie echt sprake is van overmacht of imprevisie, dan wel of een contractspartij zich ten onrechte daarop beroept om haar verbintenissen niet na te komen, steeds een feitenkwestie is en aanleiding kan geven tot veel discussie. Een duidelijke contractuele regeling verdient dus zeker de voorkeur.

Overmacht

Overmacht betekent dat de schuldenaar zijn contractuele verbintenissen (of een deel daarvan) onmogelijk kan nakomen door onvoorzienbare en niet‑toerekenbare omstandigheden. Volgens vaste rechtspraak valt daar niet onder dat de uitvoering van het contract enkel moeilijker, duurder of economisch minder rendabel is geworden. Om die reden kan overmacht bij prijsstijgingen in principe niet worden aangenomen.

Een geslaagd beroep op overmacht is slechts denkbaar wanneer de onvoorzienbare nieuwe omstandigheden, zoals geopolitieke spanningen of verstoringen in de toeleveringsketen, de uitvoering van een verbintenis daadwerkelijk (tijdelijk) onmogelijk maken en dit zonder fout van de betrokken partij. In dat geval kunnen de contractuele verplichtingen tijdelijk worden geschorst of, indien de onmogelijkheid definitief is, zelfs tenietgaan.

Daarbij is het ook van belang rekening te houden met eventuele kennisgevingsverplichtingen. Zodra je als contractspartij kennis hebt of behoort te hebben van de onmogelijkheid tot nakoming, dien je je medecontractant daarvan binnen een redelijke termijn op de hoogte te brengen. Let wel, je kan in je contract op voorhand deze “aanvullende” wettelijke regeling aanpassen (minder streng maken of net helemaal uitsluiten, formaliteiten voorzien, termijnen om dit in te roepen, enz.).

Imprevisie

Wanneer een onvoorzienbare wijziging van omstandigheden de uitvoering van een contract niet totaal onmogelijk maakt, maar wel buitensporig zwaar, kan je beroep doen op de “imprevisieleer”. Deze wettelijke regeling, die van toepassing is op contracten gesloten vanaf 1 januari 2023, vormt een uitzondering op het klassieke principe dat contracten bindend zijn.

De wettelijke voorwaarden zijn nog steeds vrij streng:

• de wijziging was onvoorzienbaar en heeft een buitensporig bezwarend karakter;
• de getroffen partij heeft er zelf geen schuld aan;
• het gaat niet om een risico dat contractueel werd aanvaard;
• de toepassing ervan is niet uitgesloten op grond van een andere wet (bijv. bij handelshuur waar de wet zelf reeds een strikt geregeld mechanisme van huurprijsherziening voorziet).

Aangezien imprevisie net als overmacht een “aanvullende” wettelijke regeling is, is het ook hier mogelijk om op voorhand reeds in het contract de toepassing ervan uit te sluiten of de voorwaarden ervan aan te passen. Dit onderstreept nogmaals het belang van een doordachte contractuele risicoverdeling.

Indien aan de wettelijke voorwaarden is voldaan en de imprevisieleer niet contractueel werd uitgesloten, kan je als benadeelde partij je wederpartij uitnodigen om het contract te heronderhandelen met het oog op een aanpassing of beëindiging ervan. Tijdens deze heronderhandelingen blijven de contractuele verplichtingen bestaan. Leidt het overleg niet tot een akkoord binnen een redelijke termijn, dan kan je naar de rechter stappen, die het contract kan aanpassen of geheel of gedeeltelijk kan beëindigen.

Wat nu?

Wanneer je wordt geconfronteerd met een formeel verzoek tot prijsherziening, is het belangrijk om eerst na te gaan of je wederpartij daartoe daadwerkelijk gerechtigd is. Dit geldt uiteraard ook in de omgekeerde situatie, wanneer je zelf een dergelijke aanpassing wil vragen. Niet elke prijsstijging rechtvaardigt immers een aanpassing van de overeengekomen prijs. Een grondige analyse van de contractuele bepalingen en van het toepasselijke wettelijke kader is daarbij cruciaal.

Voor ondernemingen die langdurige of prijsgevoelige contracten afsluiten, is het zeker aangewezen om vooraf stil te staan bij mogelijke prijsschommelingen. Naast een (geografische) diversificatie qua leveranciers/partners, vormt een goed doordachte en correct geformuleerde prijsherzieningsclausule het meest efficiënte instrument om risico’s te beheersen en discussies te vermijden.

DELEN: