Nieu­we wet­ge­ving bij­zon­de­re con­trac­ten: wat wij­zigt er voor dienstencontracten?

Recent is boek 7 van het (nieuw) Burgerlijk Wetboek in het Belgisch Staatsblad gepubliceerd. Dit omvat nieuwe regels voor bijzondere contracten, waaronder koop, huur en dienstencontracten. In deze publicatie lichten wij de relevantste wijzigingen voor dienstencontracten toe.

Op welke dienstencontracten heeft boek 7 betrekking?

Wat zijn dienstencontracten?

Een dienstencontract is een contract waarbij een opdrachtnemer zich tegenover een opdrachtgever verbindt om een materiële of intellectuele opdracht uit te voeren, zonder dat er sprake is van ondergeschiktheid. Boek 7 regelt dus zelfstandige dienstverlening en is niet van toepassing op arbeidscontracten.

Ondernemingen sluiten geregeld dienstencontracten. Het gaat onder meer om:

• aanneming: de uitvoering van werken, zoals bouw, herstelling, installatie en onderhoud, maar ook intellectuele prestaties zoals consultancy, engineering, architecturale ontwerpen, juridische diensten en managementdiensten;
• lastgeving: situaties waarin iemand rechtshandelingen stelt voor rekening van een ander, bijvoorbeeld commissiecontracten, mandaten of vertegenwoordigingsopdrachten;
• bewaargeving: de bewaring van goederen van een ander, bijvoorbeeld opslag, bewaarneming of bepaalde logistieke diensten;
• gemengde dienstencontracten: contracten waarin verschillende elementen samenkomen, bijvoorbeeld een opdrachtnemer die goederen bewaart, bewerkt en daarna teruglevert.

Veel contracten die ondernemingen in de praktijk benoemen als “service agreement”, “consultancy agreement”, “maintenance agreement” of “samenwerkingsovereenkomst” kunnen dus onder het nieuwe kader vallen, afhankelijk van hun inhoud.

Nieuwe dienstencontracten vanaf 1 september 2027

Boek 7 is van toepassing op dienstencontracten die worden gesloten vanaf 1 september 2027. Voor oudere contracten blijft de huidige wetgeving gelden, tenzij partijen uitdrukkelijk reeds het nieuwe recht van toepassing verklaren.

Aanvullend recht

De bepalingen van boek 7 zijn grotendeels van aanvullend recht. Partijen behouden dus een ruime vrijheid om hun contractuele verhouding zelf vorm te geven en van de wettelijke regeling af te wijken, tenzij de wet uitdrukkelijk anders bepaalt. De nieuwe regels zijn dus vooral van belang wanneer het contract onderwerpen zoals conformiteit, aansprakelijkheid, prijsaanpassing, samenwerking of beëindiging niet of slechts beperkt regelt.

Wat verandert er concreet?

1. Eén gemeenschappelijk regime voor alle dienstencontracten

De grootste wijziging is structureel: regels die vroeger verspreid zaten over aanneming, lastgeving en bewaargeving worden samengebracht in één basisregime. Heel wat door de rechtspraak ontwikkelde principes worden daarbij ook gecodificeerd.

Dat zorgt voor meer coherentie, maar betekent ook dat ondernemingen hun contractmodellen best opnieuw tegen het licht houden. Een bepaling die vroeger typisch bij aanneming hoorde, kan nu ook relevant worden in andere dienstenrelaties.

2. Samenwerkings-, informatie- en waarschuwingsplichten wettelijk verankerd

Boek 7 vertrekt van het idee dat opdrachtgever en opdrachtnemer moeten samenwerken. De samenwerkings-, informatie- en waarschuwingsplichten bestaan vandaag al, maar worden nu in de wet verankerd en verduidelijkt voor álle dienstencontracten.

Voor de opdrachtgever betekent dit onder meer dat hij tijdig de nodige informatie, instructies, vergunningen en machtigingen moet bezorgen.

Voor de opdrachtnemer betekent dit dat hij de opdrachtgever moet informeren over de uitvoering, moet waarschuwen voor onaangepaste of manifest onredelijke instructies en in bepaalde gevallen zelfs moet weigeren om gevaarlijke instructies uit te voeren.

Bij discussies over vertragingen, meerkosten of gebrekkige uitvoering, zal hierdoor vaker de vraag rijzen welke partij op welk moment welke informatie had moeten verstrekken.

3. Heronderhandeling van de prijs is mogelijk bij onvoorziene omstandigheden

Bij een contract tegen vaste of forfaitaire prijs kan de opdrachtnemer in principe geen prijsverhoging eisen omdat de opdracht meer werk of kosten vergt dan verwacht. Boek 7 maakt een uitzondering voor omstandigheden die bij het sluiten van het contract bestonden, maar toen redelijkerwijze niet kenbaar waren (bv. een onverwachte bodemgesteldheid) en die de uitvoering buitensporig zwaarder maken. De opdrachtnemer kan in dergelijk geval een heronderhandeling vragen en desnoods kan de rechter het contract aanpassen of beëindigen.

Deze regel komt boven op de imprevisieleer die sinds 2023 in het algemeen contractenrecht geldt voor omstandigheden die pas na de contractsluiting ontstaan.

4. Nieuwe termijnen bij gebreken: melden binnen een redelijke termijn en procederen binnen twee jaar

Boek 7 werkt de regels rond conforme uitvoering verder uit. De opdrachtgever moet de opdracht aanvaarden wanneer ze tijdig en op het eerste gezicht conform is uitgevoerd.

Een conformiteitsgebrek moet de opdrachtgever melden binnen een redelijke termijn nadat hij het ontdekte of had moeten ontdekken.

Vandaag moet de opdrachtgever binnen een redelijke termijn dagvaarden om zijn rechten niet te verliezen. Dat wordt versoepeld. Na de melding heeft de opdrachtgever twee jaar om in rechte op te treden. Meldt hij een gebrek al vóór de levering, dan loopt die termijn in elk geval tot twee jaar na de levering. Deze termijn wordt geschorst tijdens ernstige onderhandelingen of een deskundigenonderzoek. Een vordering moet in elk geval uiterlijk tien jaar en drie maanden na de levering worden ingesteld.

5. Samenwerkingsplicht tussen verschillende opdrachtnemers op hetzelfde project

Wanneer verschillende opdrachtnemers naast elkaar werken, blijft ieder van hen in principe aansprakelijk voor zijn eigen opdracht. Boek 7 legt echter ook informatie-, raadgevings- en waarschuwingsplichten op wanneer hun prestaties met elkaar interfereren.

Voor bouwprojecten, IT-projecten, complexe onderhoudscontracten of multidisciplinaire projecten is dit bijzonder relevant.

Voor opdrachtgevers staat coördinatie centraal. Opdrachtnemers zullen zich moeilijker kunnen verschuilen achter het argument dat een probleem buiten hun opdracht viel, wanneer zij wisten of redelijkerwijze moesten weten dat hun prestaties gevolgen konden hebben voor het werk van anderen.

6. Rechtstreekse vordering tegen de opdrachtgever voor alle hulppersonen

In aannemingscontracten kan een onderaannemer die niet door de hoofdaannemer wordt betaald, vandaag al een rechtstreekse vordering instellen tegen de bouwheer. Boek 7 maakt dit mogelijk voor alle hulppersonen (bv. onderaannemers of zelfstandige dienstverleners) bij elk dienstencontract. Dit is een nuttig instrument wanneer een partij in een keten van dienstverleners met wanbetaling wordt geconfronteerd.

Er blijven wel strikte voorwaarden aan verbonden. Zo moet de hulppersoon de rechtstreekse vordering onder meer uitoefenen voordat zijn contractpartij (de opdrachtnemer) failliet wordt verklaard.

De rechtstreekse vordering is van dwingend recht en kan dus niet contractueel worden uitgesloten.

7. Eenzijdige beëindiging door de opdrachtgever wordt expliciet geregeld voor alle dienstencontracten

De opdrachtgever kan een dienstencontract van bepaalde duur in principe eenzijdig beëindigen. Bij een contract onder bezwarende titel (dus tegen betaling) moet hij dan wel onder meer de gemaakte kosten, de reeds geleverde prestaties en in beginsel ook de gederfde winst van de opdrachtnemer vergoeden. Dat gold al voor aanneming en wordt nu uitgebreid naar alle dienstencontracten.

Opdrachtnemers daarentegen kunnen een dienstencontract van bepaalde duur onder bezwarende titel in principe niet opzeggen, tenzij anders overeengekomen.

Een nuance valt te maken voor lastgeving, waarin in sommige gevallen de beëindigingsmogelijkheden soepeler zijn.

8. Bij bouw en onroerende werken gelden specifieke regels

Voor dienstencontracten over onroerende bouwwerken bevat boek 7 bijzondere bepalingen. Het gaat om contracten voor (ver)bouwwerken aan een onroerend goed, maar ook voor bepaalde intellectuele prestaties die daarmee verband houden, zoals ontwerp-, studie- of controleopdrachten.

Partijen kunnen nog steeds contractueel bepalen hoe zij de oplevering organiseren. Voorzien zij in een voorlopige en een definitieve oplevering zonder de gevolgen ervan te regelen, dan bepaalt boek 7 dat de werken bij de voorlopige oplevering in ontvangst worden genomen, maar pas bij de definitieve oplevering worden aanvaard. Die aanvaarding is het vertrekpunt van de aansprakelijkheidstermijnen. Wie de voorlopige oplevering al als aanvaarding wil laten gelden, moet dat dus uitdrukkelijk bedingen.

Voor stabiliteitsbedreigende conformiteitsgebreken geldt een bijzondere regeling. Het gaat om de gekende tienjarige aansprakelijkheid die behouden blijft. Tast een gebrek de stabiliteit of stevigheid van het bouwwerk aan, of dreigt het dat te doen, dan blijft de opdrachtnemer aansprakelijk als het gebrek binnen tien jaar na de aanvaarding aan het licht komt. De opdrachtgever moet zijn vordering uiterlijk tien jaar en drie maanden na de aanvaarding instellen. Deze aansprakelijkheid kan niet contractueel worden uitgesloten of beperkt.

Besluit

Boek 7 brengt aanneming, lastgeving en bewaargeving samen in één regime voor alle dienstencontracten. Naast codificatie van bestaande juridische principes bevat boek 7 een aantal belangrijke wijzigingen op het vlak van samenwerking tussen partijen, de melding van gebreken en de rechtstreekse vordering van hulppersonen.

Voor ondernemingen is dit hét moment om servicecontracten, algemene voorwaarden, aannemingscontracten, consultancycontracten, onderhoudscontracten en onderaannemingsmodellen te screenen met het oog op de nieuwe regels vanaf 1 september 2027. Dat betekent niet dat elk contract volledig moet worden herschreven. De nieuwe regels kunnen wel belangrijke gevolgen hebben wanneer aspecten zoals prijsafspraken, oplevering, aansprakelijkheid, opzegging of samenwerking in de contractketen onvoldoende zijn geregeld.

DELEN: